inleiding jonathan israel spinoza’s 'theologisch-staatkundige verhandeling' (ttp) is een van de meest radicale en invloedrijke boeken van de vroegmoderne tijd. met zijn historische en rationele lezing van de bijbel ondergraaft hij de aanspraak van religieuze autoriteit op waarheid en gezag. hij laat zien dat de schrift een menselijke oorsprong heeft, dat rituelen uit tradities voortkomen en dat vermeende wonderen natuurlijke verklaringen hebben. ook politiek kiest spinoza duidelijk positie. een staat die probeert te bepalen wat mensen moeten denken, veroorzaakt volgens hem onrust en conflict. alleen een samenleving die vrijheid van meningsuiting, religieuze tolerantie en de vrijheid om te filosoferen toestaat, kan werkelijk stabiel en vreedzaam zijn. deze scherpe theologische en politieke kritiek leidde ertoe dat het boek direct werd verboden. het bleef echter in het geheim verspreid en groeide uit tot een fundamentele tekst van het vrijdenken en de vroegmoderne verlichting.