in haar indrukwekkende 4-meilezing uit 2021 schrijft roxane van iperen over onze collectieve herdenking en het gevaar om in een oppervlakkig verhaal te blijven steken. als je echt stil wil staan bij oorlogsleed, zonder valse nostalgie, moet je het complete verhaal willen kennen. van iperen laat zien dat oorlog niet onbeschrijflijk of onvoorstelbaar is. zo ook in haar reconstructie van de nachtelijke ontruiming van de joods-psychiatrische inrichting het apeldoornsche bosch in 1943. decennialang werd er over die gruwelijke gebeurtenis gezwegen. in hoeverre reconstructies, verhalen of herdenkingen iets van dat zwijgen opheffen, is niet te zeggen. het gaat om het streven. eerst naar weten en dan, wellicht, naar geloven dat alles wat de stemmen ons vertellen echt heeft plaatsgevonden, en dat het onvoorstelbaar noch onbeschrijflijk is.