bedrijven zijn verplicht een volledig of gedeeltelijk milieuzorgsysteem in te voeren. daarnaast neemt de aandacht voor veiligheid, gezondheid en welzijn van medewerkers toe. dit bepaalt mede de aantrekkelijkheid als werkgever en vormt steeds vaker een criterium bij aanbestedingen en inkooprelaties. dit heeft geleid tot een consistente set van normen voor de arbo- en milieuzorgsystemen. onderzoek en praktijk wijzen uit dat er talloze parallellen zijn met de concepten, aanpak en vormgeving van systemen voor kwaliteitszorg. bedrijven die reeds aan de slag zijn met het ink-managementmodel of de balanced scorecard, of al over een kwaliteitszorgsysteem beschikken, komen dan ook sneller tot een milieu- of arbozorgsysteem. de ervaring leert dat integratie van de milieu-, kwaliteits- of arbozorg in de bedrijfsvoering en planning & control goed mogelijk is. in dit boek worden invoering en vormgeving van een geheel of gedeeltelijk geintegreerd milieu-, kwaliteits- en arbozorgsysteem belicht. naast een praktische handleiding met een theoriegedeelte, is het een werkboek met de nieuwste checklists, vragenlijsten en richtlijnen. deze zevende druk bevat de meest recente ontwikkelingen uit de wetgeving op het gebied van de milieu- en arbozorg. de richtlijnen en de terminologie rondom de vernieuwing van het ink- managementmodel zijn aangepast aan de nieuwste inzichten. ook zijn recente bedrijfskundige benaderingen op het gebied van human resource management, risicomanagement en maatschappelijk verantwoord ondernemen opgenomen. de auteurs dr. henk doeleman (1967) is strateeg en programmamanager global goals van de gemeente rheden. hij is tevens senior research affiliate aan de universiteit twente. voorheen was hij algemeen directeur van tno management consultants. henk is gespecialiseerd in de thema’s strategie(-implementatie), leiderschap, planning & control en changemanagement. henk is vooral actief in de sectoren maatschappelijke veiligheid, zorg, onderwijs en binnenlands bestuur. tevens is hij auteur en coauteur van een groot aantal artikelen en boeken. van zijn hand verschenen onder andere: leiderschap in balans (2004), de kwaliteit van milieu- en arbozorg (2009), a3 methodiek (2010), generatie a3 (2011), de a3 methodiek, planlastvermindering door jaarplannen met focus, bezieling en resultaat (2012), de beste ideeen voor een meer inspirerende planning & control (2013), leiderschap een gesprek waard (2012), van goed naar excellent onderwijs (2014) en one paper strategy (2014). ir. jan g.v. maas is na een carriere in het bedrijfsleven op het gebied van research, engineering en kwaliteitszorg bij o.a. akzo nobel, rank xerox en asml actief geweest als consultant bij deloitte & touche en kapteyns maas & becking. er staan twintig boeken op zijn naam betreffende leiderschap, professionele dienstverlening, innovatie, ontwerpen, kwaliteits- milieu- en arbozorg.