wij denken over denken, handelen en voelen is in eerste instantie bedoeld voor het havo. het is zodoende bruikbaar voor twee jaar onderwijs en dekt het gehele verplichte examenprogramma, de domeinen filosofische antropologie, ethiek en sociale filosofie met de in 2007 vernieuwde eindtermen. daarnaast is het ook geschikt voor andere onderwijssoorten (waaronder het vwo en het hbo) en kan het dienst doen als een overzichtelijke inleiding voor iedereen die in filosofie is geinteresseerd. dit verwerkingsboek bevat teksten en opdrachten die aansluiten bij het theorieboek. naast de opdrachten zijn er in dit verwerkingsboek ook verwijzingen naar filosofen en hun theorieen opgenomen, in de vorm van een korte uitleg, maar soms ook door middel van originele teksten van deze filosofen zelf. de ideeen uit het theorieboek en het denken van een aantal filosofen worden regelmatig gekoppeld aan vraagstukken uit de actualiteit of in ieder geval aan de realiteit. wij vinden het namelijk van belang dat de leerling door filosofie ook beter zichzelf en de wereld om hem/haar heen leert begrijpen en bovendien, dat hij/zij leert in te zien wat er filosofisch kan zijn in wat vanzelfsprekend lijkt in het alledaagse leven. de centrale eindexamens filosofie zijn ook altijd gekoppeld aan min of meer actuele vraagstukken. we hebben een aantal delen uit deze examens in dit verwerkingsboek opgenomen, als oefening en als voorbereiding. een examenbundel voor filosofie bestaat niet omdat de onderwerpen om de drie of vier jaar dusdanig veranderen dat een inhoudelijke voorbereiding met oudere onderwerpen niet mogelijk is. toch zal de leerling door deze oudere examens kennis kunnen nemen van het soort vragen die te verwachten zijn, los van het onderwerp. het is nadrukkelijk de bedoeling dat de leerling bij de meeste van zijn/haar antwoorden een uitleg en een argumentatie geeft, ook als daar niet nadrukkelijk naar gevraagd wordt. anderen moeten kunnen begrijpen waarom hij/zij tot een bepaald antwoord komt. hoewel veel van de opdrachten zo geformuleerd zijn dat de leerling ze zelf kunt maken, leent het grootste deel van deze opdrachten zich uitstekend voor samenwerken of behandeling in een lessituatie. ook een socratisch gesprek, waarvan een uitleg vooraan in dit verwerkingsboek staat, kan op meerdere momenten gehouden worden. dit kan bijvoorbeeld al bij de tweede opdracht: wat is wijsheid? we hebben ook een onderscheid gemaakt in soorten opdrachten. kennis-opdrachten: je moet bepaalde dingen weten en reproduceren. redeneer-opdrachten: je kunt argumenten en redeneringen herkennen, ze weergeven of deze zelf bedenken. creatieve opdrachten: je kunt zelf originele ideeen formuleren. onderzoek-opdrachten: je kunt (meestal samen) onderzoek doen. reflectie-opdrachten: je kunt nadenken over jezelf. het onderscheid tussen het soort opdrachten is overigens niet altijd even groot. voor goede argumenten heeft de leerling bijvoorbeeld ook creativiteit nodig en voor reflectie is redeneren soms ook onontbeerlijk. uiteindelijk gaat het er om dat hij/zij echt denkt en dit kunt verwoorden. deel i de mens filosofie mensen denken redelijkheid argumenten wetenschap monisme identiteit determinisme de ziel vrijheid bewustzijn een film het zelf het onbewuste wat niet weet dieren de mens een machine computers denkende computers the matrix emoties opvoeding spiegelen discipline deel ii het goede ethiek moraal waarden egoisme altruisme geluk het grootste geluk gelukt relativisme autonomie plicht deugd alles met mate vriendschap het kwaad zin dierethiek deel iii het samenleven samenleven de natuurlijke mens mimetische begeerte macht oorlog sociaal contract eigendom het algemeen belang arbeid gelijkheid vrijheid utopie de technische utopie dystopie individualisme