sommigen beweren dat er een punt gezet moet worden achter het mijnverleden. marjo crombach bewijst in haar boek dat die stelling 'kwatsj' is. als er al een leesteken achter het mijnverleden in de oude mijnstreek hoort, is het een komma. achter die komma heeft crombach op een bijzondere wijze ruimte gemaakt voor oude en nieuwe stemmen. de mijnen zijn dicht, de schachten vielen stil, maar de verhalen komen boven als nooit tevoren. het is een prachtig teken van groeiend zelfbewustzijn. ron meyer, directeur nationaal programma heerlen-noord. alles hebben ze vernield, de nederlanders. alles weggevaagd wat met de mijnen te maken had. onder de grond volgestort met water en beton, boven de grond alles afgebroken. in belgie is dat niet zo. deels omdat ze van hun cultuur houden, deels ook omdat er geen geld was voor sanering. ze lieten het gewoon staan als aandenken aan al die mijnwerkers die zo ongelooflijk geploeterd hebben. velen van hen hebben hun leven gegeven. dat is een geschiedenis die ik ken vanuit mijn limburgse jeugd en die ook te maken had met ons toneelstuk ‘het geluk van limburg’. het was een van de redenen waarom we het gingen doen: het mag niet vergeten worden wat er allemaal is gebeurd. ‘het geluk van limburg’ was een altaartje, een aandenken en een kleine genoegdoening aan al die mensen die zo voor ons hebben geploeterd. nu schrijft marjo crombach een boek, niet alleen over de koempels, maar ook over hun kinderen. wat de mijnen in hun leven hebben betekend en hoe de afhandeling is geweest door de nederlandse staat. hoe ze zich eigenlijk beledigd en achtergesteld hebben gevoeld door den haag, door de machthebbers die hen op een ongelooflijke manier hebben laten zitten. de koempels, de kinderen en de kleinkinderen. dit boek is een veel groter eerbetoon dan ‘het geluk van limburg’ aan die mensen. het mag niet vergeten worden! dankjewel marjo, ik ben trots dat ik dit heb mogen schrijven en dat ik het manuscript heb mogen lezen. het is een geweldig boek! huub stapel, hoofdrolspeler in het toneelstuk ‘het geluk van limburg’. ‘toen de schachten stilvielen’ is een prachtig persoonlijk verhaal van marjo crombach over opgroeien als mijnwerkerskind, aangevuld met vele herinneringen van andere ‘kinderen’. marjo neemt je mee terug in de tijd, maar geeft ook boeiende achtergrondinformatie over de geschiedenis van de mijnen. en dat alles is op een fijne manier opgeschreven. ik heb het met plezier gelezen. jacques vriens, auteur van het jeugdboek ‘tien torens diep’.