het woord psyche, levenskracht of geest, heeft oude bronnen. in de zestiende eeuw werd psyche gekoppeld met logos, woord of studie. zo ontstond psychologie, de wetenschap die bewustzijnsverschijnselen onderzoekt. de natuurkundige gustav fechner ontwikkelde in 1850 een wet over de relatie tussen geest en lichaam. dit was van belang omdat de filosoof emmanuel kant had voorspeld dat de psychologie nooit een wetenschap kon worden omdat het onmogelijk zou zijn de processen experimenteel te meten. de bijdrage van de methode van fechner was dat psychologie losstond van filosofische veranderingen, wetenschappelijk was en niets meer met ziel of geest te maken had. alles was empirisch te verklaren. het was william james die uit fechners woorden een dubbel leitmotiv distilleerde. fechners bevindingen openden de deur voor de mogelijkheid van een wetenschappelijk kwantitatieve psychologie en een lans brak voor een even revolutionaire als visionaire metafysica. als de relatie tussen de spirituele wereld en de wereld van natuurkundige verschijnselen in wiskundige termen te beschrijven valt, betoogde fechner, dan betekent dit dat er tussen die twee werelden een rechtstreeks verband bestaat, waarbij het primaat aan de zijde van de spirituele wereld ligt. dit was iets om over na te denken. de openingszin van het boekje over het leven na de dood is opvallend voor de man van de empirische benadering: 'de mens leeft niet eenmaal op aarde, maar driemaal. in de eerste fase leeft de mens eenzaam in het duister. in de tweede leeft hij tussen anderen maar zonder relatie met hen. in het derde leven leeft hij waarlijk in gemeenschap.' een ontwikkeling van lichaam naar ziel, naar geest, de drie fasen van de groei van het bewustzijn. bij het sterven van het separate zelf, het ego, wordt de mens zich levend bewust van de omvang van de 'universele geest'. placido: de kunst om ijdel in dwaling en onrecht te volharden, noemt men leven. wie dat eenmaal inziet, ziet het niet meer. dat is de dood. goethe: stirb und werde - sterf en kom tot leven. rudolf steiner: wie het eigen wezen doodt, die leeft een eeuwig zijn. oftewel: wie niet sterft voor hij sterft, gaat te gronde als hij sterft.