schud jezelf wakker uit je religieuze en kapitalistische sluimer! « als god bestond, zou men hem moeten afschaffen,» schrijft de russische filosoof michail bakoenin in zijn essay ‘god en de staat’. bakoenin pleit voor een samenleving zonder god, zonder meester, zonder dictator, zonder wetenschappelijke genootschappen die ons van alles voorschrijven, zelfs zonder staat. zijn belangrijkste teksten over vrijheid en dictatuur zijn hier opgenomen met een inleiding door paul van dijk. michail bakoenin (1814–1876) was een russische anarchistische filosoof. tegenover het communistische ideaal van een sterke staat plaatste hij het idee van federale gemeenschappen met zelfbestuur. in 1848 was hij betrokken bij de opstanden in parijs en praag.