instellingen in het mbo zijn druk bezig met de invoering van de maatregelen uit het actieplan focus op vakmanschap. wij zagen hierin een goede aanleiding om een vervolg te maken op ons boek 'focus op vakmanschap', dat wij in 2012 hebben uitgebracht. in dit nieuwe boek staat de implementatie van het actieplan binnen de onderwijsteams centraal. in onze ogen is de implementatie van focus op vakmanschap meer een traject van veranderen dan het invoeren van een pakket aan beleidsmaatregelen. dit verklaart tevens ook de titel van dit nieuwe boek: 'focus op verandering'. veranderen, niet zozeer als weer een vernieuwing van het onderwijs, maar als het continu en duurzaam verbeteren van het bieden van goed onderwijs. van datgene wat we als onderwijsinstelling, als onderwijsteam en als docent, elke dag opnieuw weer willen doen. we beschrijven de verandering in dit boek vanuit verschillende invalshoeken: het herontwerp van het curriculum, het pedagogisch-didactisch klimaat, de onderwijslogistiek, kwaliteitszorg en professionalisering. het boek startte met de vraag: "hoe pakken roc's, aoc 's en vakscholen focus op vakmanschap nu aan?". ter beantwoording van die vraag hebben wij interviews gehouden met docenten, beleidsmedewerkers en directieleden/bestuurders van diverse mbo-instellingen. hun bespiegelingen hebben wij gebruikt om de verschillende invalshoeken vanuit de praktijk te duiden. naast deze praktijkervaringen bevat elk hoofdstuk een aantal actiestappen die een onderwijsteam kan zetten bij de invoering van focus op vakmanschap. wij hopen met dit boek onderwijsteams te helpen bij het zoeken en vinden van focus voor hun eigen verandertraject.