een van de boeiende aspecten van de geschiedenis van de hanze is dat zij eeuwenlang functioneerde zonder een organisatie te zijn. zij was een verbond dat de leden economisch voordeel garandeerde ten opzichte van de concurrentie. belangrijkste product is de ha- ring uit de baltische zee, andere producten zijn wijn uit het rijngebied, zout uit luneburg, stokvis uit noorwegen, wol uit engeland, stoffen uit de neder- landen, bier uit hamburg en bremen en granen uit noord-duitsland en het baltische gebied. aanvankelijk was zij een verbinding van kooplieden, maar omstreeks 1300 werd zij omgezet in een stedenbond. het jaar 1356 is een omslagpunt. toen werd de zogenaamde hanzedag ingesteld als orgaan om de gemeenschappelijke belangen van het verbond te behartigen. ondanks successen nam slechts een beperkt aantal steden regelmatig deel. bovendien werden de vertegenwoordigers gehinderd door een te gering mandaat om besluiten te nemen. in het huidige nederland zijn het vooral steden in het noorden en oosten die tot de hanze toetreden. de atlas van negen hanzesteden plaatst hun lidmaatschap in historisch perspectief