het lichaam heeft zijn eigen geschiedenis. dit themanummer laat zien met wat voor onderwerpen, benaderingen en invalshoeken de (cultuur)geschiedenis van de negentiende eeuw is verrijkt door de aandacht voor het lichaam. de bijdragen komen voort uit het congres 'wel en onwel. het lichaam in de negentiende eeuw' dat op 12 december 2014 door de werkgroep de negentiende eeuw werd gehouden. de artikelen tonen vanuit verschillende benaderingen en thema's - kunst, literatuur, wetenschap, populaire cultuur, ziekte, sport, homoseksualiteit, criminaliteit, slavernij - hoe het lichamelijke werd verbeeld en beleefd. de meeste negentiende-eeuwers ervoeren het lichaam maar al te vaak als een onbehaaglijk en verontrustend object dat meer ongemak dan vreugde opleverde. inhoud: wessel krul, wel en onwel. het lichaam in de negentiende eeuw. inleiding jelle zondag, een weerbaar volk. c.m.j. muller massis, het lichaam en de sport aan het eind van de negentiende eeuw marjan sterckx, off the record. een vroeg vrouwellijk naakt van franse makelij op een nederlandse tentoonstelling: marie-louise lefevre-deumiers diana in den haag in 1866 leonieke vermeer, 'papa is weder ongesteld'. ziektebeleving in negentiende-eeuwse egodocumenten mary kemperink, nederlandse literaire verbeelding van oosterse homoseksualiteit in relatie tot het westerse wetenschappelijke discours willemijn ruberg, menstruatie voor het gerecht. het vrouwelijke lichaam, brandstichting en de forensische geneeskunde in de negentiende eeuw tinne claes/veronique deblon, van panoramisch naar preventief. populariserende anatomische musea in de lage landen (1850-1880) alex van stipriaan, het slaafgemaakte lichaam. paradox van het surinaams apartheidssysteem in de negentiende eeuw boekzaal signalement