david cesarani’s boek ‘endlosung’ – de ‘definitieve oplossing van het joodse vraagstuk’ – is een complete en diepzinnige geschiedenis van de holocaust, met ruime aandacht voor wat daaraan voorafging en wat erop volgde. cesarani beschrijft chronologisch en thematisch het verloop van de vervolging en vernietiging van de europese joden in twintig verschillende landen, waaronder nederland en belgie. hij heeft al het onderzoek van de laatste halve eeuw verwerkt, maakt veelvuldig gebruik van brieven en dagboeken van tijdgenoten en ooggetuigen en laat zien hoe nauw de vervolging vervlochten was met het verloop van de oorlog zelf. de betrekkingen tussen vervolgers en vervolgden staan steeds centraal en ook lastige kwesties van onderdrukking, collaboratie, verzet en voortgaande ontmenselijking komen uitvoerig aan de orde. ‘endlosung’ is een meesterwerk dat wezenlijk bijdraagt aan meer inzicht in de zwartste periode uit de europese geschiedenis van de 20e eeuw.