het recht in nederland europeaniseert. nederlandse rechters en advocaten opereren steeds vaker in een europese context. meer dan ooit moeten zij zich orienteren op rechtspraak in andere europese landen. jan brinkhof heeft zich als rechter, hoogleraar en advocaat intensief met het europese octrooirecht beziggehouden. de beoefening van het octrooirecht staat in duitsland en engeland op het hoogste niveau. daarom is het noodzakelijk beslissingen te bestuderen van rechters uit deze landen. dat heeft tot inzichten geleid die voor de rechtsbeoefening in het algemeen van belang kunnen zijn. hierover gaat deze afscheidsrede. de bestudering van duitse en engelse beslissingen levert niet alleen bruikbare argumenten op in procedures hier te lande. onvermijdelijk rijzen vragen zoals: waarom en waardoor zijn de beslissingen in die landen overtuigender dan die van nederlandse rechters? komt dit misschien door het in nederland gehanteerde franse model voor rechtspraak, procesrecht en rechtspleging? tellen de nederlandse rechtspraak, rechters en rechtswetenschap mee in europa? en is de tijd rijp voor een grondige heroverweging? de europeanisering vormt een uitdaging om de kwaliteit van de rechtspraak, het juridisch onderwijs en onderzoek in nederland te verbeteren.